Biến rác thải thành năng lượng đang là xu hướng mới được nhiều quốc gia đã và đang phát triển áp dụng để giảm thải rác và ô nhiễm môi trường. Phương pháp này có khả năng xử lý triệt để rác, tận dụng rác thải để chuyển hóa năng lượng tái tạo, được xem là hướng đi cho cho chiến lược phát triển tương lai bền vững và xây dựng nền kinh tế tuần hoàn.
Thực trạng xử lý rác tại Việt Nam hiện nay
Việt Nam hiện đang có số dân hơn 93 triệu người, phát sinh gần 35.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt đô thị và 34.000 tấn chất thải sinh hoạt nông thôn thải ra mỗi ngày, theo thống kê của Vụ Năng lượng tái tạo (Tổng cục Năng lượng – Bộ Công Thương). Đặc biệt, tại các đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, lượng rác thải mỗi ngày lên tới 7.000 – 8.000 tấn.
Khoảng 85% lượng rác thải hiện nay tại Việt Nam đang được xử lý chủ yếu bằng phương pháp chôn lấp. Phần lớn các bãi chôn lấp hiện đang tiếp nhận chất thải rắn sinh hoạt chưa được phân loại tại nguồn, có thành phần hữu cơ cao nên tính ổn định thấp, chiếm nhiều diện tích đất, phát sinh lượng lớn nước rỉ rác, gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe của cộng đồng xung quanh.
Xu hướng điện rác trên thế giới
Thụy Điển phải nhập khẩu thêm rác để cung cấp cho các nhà máy đốt rác phát điện
Ở Thụy Điển, theo số liệu từ Hiệp hội tái chế và quản lý chất thải Thụy Điển, khoảng 49% rác sinh hoạt của quốc gia này được tái chế, 50% được đốt trong các nhà máy đốt rác phát điện, và chỉ có chưa tới 1% được chôn lấp. Thụy Điển đã sử dụng phương pháp biến rác thải thành năng lượng điện từ hơn 80 năm nước. Mặc dù lượng điện tạo ra từ rác chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng nguồn cung điện của quốc gia này, nhưng nó đã cung cấp nguồn nhiệt sưởi ấm cho 10 triệu người dân nước này trong những tháng lạnh giá. Thậm chí, Thụy Điển còn thiếu rác để cung cấp cho các nhà máy điện và phải nhập khẩu thêm rác để duy trì hoạt động của nhà máy xử lý.
Gần 100% lượng chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) ở Singapore được đưa đến các nhà máy điện rác
Tại Singapore, từ hình thức chôn lấp CTRSH truyền thống tại các bãi chôn lấp lớn như: Lim Chu Kang, Choa Chu Kang, Lorong Halus,… thì ngày nay, gần như 100% lượng CTRSH ở Singapore được đưa đến các nhà máy điện rác. Theo số liệu năm 2017, hàng ngày quốc gia này phát sinh 21,1 tấn CTRSH thì trong số đó có 37% lượng rác được phân loại ra và cho là có thể thiêu đốt (tương đương 7,827 tấn/ngày) được đưa tới những nhà máy điện rác. Tại các nhà máy điện rác, một số kim loại được thu hồi và đưa vào hệ thống tái chế, phần CTRSH còn lại được đốt tạo ra năng lượng điện cung cấp vào hệ thống lưới điện quốc gia với công suất 2.565 MWh/d. Ngay từ năm 1979, Singapore đã xây dựng và đi vào hoạt động nhà máy điện rác đầu tiên. Chỉ ít năm sau đó, hàng loạt các dự án nhà máy điện rác tiếp theo đã được triển khai nhanh chóng.
Trung Quốc là quốc gia thứ 4 trên thế giới trên thị trường điện rác
Hiện nay Trung Quốc đã trở thành quốc gia thứ 4 trên thế giới đi đầu trong thị trường điện rác, chỉ sau EU, Nhật Bản và Mỹ, với hầu hết các nhà máy đặt tại các thành phố lớn ở phía Đông Nam nước này. Tính đến năm 2016, trên toàn Trung Quốc đã có 259 nhà máy điện rác với tổng công suất điện là 280.000TPD và công suất xử lý chất thải lên đến gần 75triệu tấn/năm. Mặc dù chi phí vốn trong việc đầu tư phát triển thị trường điện rác tương đối cao, chính quyền Trung Quốc vẫn rất tích cực trong việc tăng cường năng lực của các nhà máy điện rác – biện pháp mang lại khoản tín dụng xấp xỉ 30$ trên mỗi MWh điện được tạo ra thay vì sử dụng nhiên liệu hóa thạch.
Nhật Bản là một trong những quốc gia hàng đầu về công nghệ đốt rác phát điện
Tại Nhật Bản, tính đến năm 2018, Nhật Bản có có 380 cơ sở đốt chất thải phát điện, riêng tại Tokyo có 21 cơ sở đốt công nghệ cao. Tổng sản lượng điện năng được sản xuất từ việc đốt chất thải rắn năm 2018 của Nhật Bản là 1.719 GWh.
Các nhà máy đốt rác phát điện tại Việt Nam hiện nay
Trong vài năm gần đây, đầu tư xây dựng các nhà máy đốt rác phát điện đã trở thành một hướng đi mới của nhiều doanh nghiệp. Cùng chung xu thế, một số địa phương cũng tổ chức triển khai các thủ tục thu hút đầu tư tham gia vào quá trình xử lý rác. Có những nhà máy đốt rác phát điện đã đi vào hoạt động, như: Nhà máy đốt rác phát điện của Công ty TNHH Năng lượng Môi trường EB có công suất thiết kế là 400 tấn/ngày đêm, phát điện với công suất 7,5 MW tại Cần Thơ; Dự án thí điểm do Tổ chức Phát triển công nghệ công nghiệp và năng lượng mới Nhật Bản (NEDO) viện trợ không hoàn lại cho Việt Nam với công suất 75 tấn/ngày đêm, định mức phát điện 1.930 kW.
Mới đây nhất, Nhà máy Điện rác Sóc Sơn, nhà máy điện rác lớn nhất Việt Nam, đã chính thức hòa lưới điện quốc gia với công suất phát điện từ việc đốt rác của giai đoạn 1 là 15 MW, xử lý được 800 tấn rác/ngày đêm.
Bên cạnh đó thì có tương đối nhà máy đốt rác đã được khởi công xây dựng và đang chuẩn bị đưa vào hoạt động. Bắc Ninh hiện đang có 3 dự án nhà máy đốt rác công nghệ cao phát năng lượng, bao gồm:
- Nhà máy đốt rác công nghệ cao phát năng lượng tại huyện Lương Tài thuộc Công ty TNHH năng lượng mới EU-Conch Venture Bắc Ninh với công suất xử lý rác thải 300 tấn/ngày đêm, công suất phát điện 6,0 MWh dự kiến sẽ chính thức đi vào hoạt động trong tháng 7 năm nay;
- Dự án nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt công nghệ cao phát năng lượng tại xã Ngũ Thái (Thuận Thành) của Công ty TNHH năng lượng xanh T&J với Công suất xử lý 500 tấn/ngày; hiệu suất phát điện 11.6 MW. đã hoàn thiện hồ sơ đầu tư, đất đai, báo cáo đánh giá tác động môi trường; thỏa thuận điện; ký hợp đồng tổng thầu, dự kiến đi vào hoạt động từ quý IV- 2023;
- Dự án đầu tư xây dựng nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt công nghệ cao phát năng lượng tại huyện Quế Võ của Công ty cổ phần môi trường năng lượng Thăng Long công suất 500 tấn/ngày đêm, công suất phát điện 12MW được khởi công đầu tiên trong số 3 nhà máy đốt rác phát điện nhưng đến nay tiến độ đang rất chậm so với yêu cầu của tỉnh.
Và các nhà máy đốt rác phát điện khác tại Tp. Hồ Chí Minh, Phú Thọ,..
Nguyên nhân của sự chậm trễ tại dự án này là do “nhà đầu tư chưa lường hết được khó khăn khi triển khai”. Doanh nghiệp khó có thể tự giải quyết được khó khăn này nên rất cần sự hỗ trợ của nhà nước. PGS.TS. Đinh Văn Thuận (Chủ tịch Tập đoàn Cơ điện lạnh Bách Khoa) cho rằng, “nhà nước phải đứng ra hỗ trợ cùng làm, chứ để thả cho tư nhân đứng một mình sẽ không thành công, hoặc sẽ dẫn đến phương án rẻ tiền, lạc hậu”.
